Ochrona zabytków w programach międzyprzedmiotowej ścieżki regionalnej. Pogranicze ochrony zabytków i ochrony przyrody.

 

Przed dwoma laty w Jeżewie pod Tykocinem rozpadły się ostatecznie mury dworskiego lamusa mieszczącego słynne niegdyś w całej Polsce zbiory etnograficzno-historyczne Zygmunta Glogera, obiekt wpisany do rejestru zabytków.

Przez wiele lat budynek popadał w ruinę na oczach miejscowej społeczności, służb konserwatorskich, turystów, pracowników muzeum wTykocinie (z pamiątkową izbą glogerowską), stowarzyszeń, PTTK, a co gorsza uczniów sasiadujacego z lamusem Liceum Rolniczego. Uległa zagładzie rudera blokujaca budowę wiejskiej drogi i - znak pamięci po jednym z nabardziej zasłużonym Polaku, który rozsławił "lud" tutejszy i jego piękne tradycje (na powązkowskim nagrobku Z. Glogera uwieczniona jest jeżewska prządka).

Katastrofa budowlana czy katastrofa systemu edukacji w tym zakątku Podlasia? Kto pamieta dziś syzyfowy trud nauczyciela fizyki ze szkoły podstawowej w Tykocinie, Czesława Matusiewicza (1914-2002), społecznego opiekuna zabytków, który wiele lat życia poświęcił na dokumentowanie i ratowanie pamiątek po Zygmuncie Glogerze.

 

 

Obiekt historyczno-kulturowy często okazuje się być całkowicie bezbronny, tak jak stare drzewo, zawadzające w położeniu kolejnej warstwy polbruku czy asfaltu.

Lamus mógłby pełnić funkcję centrum edukacji dla całego regionu "Podlasia tykocińskiego", służyć młodzieży szkolnej i być bazą "zielonych" szkół z całej Polski pod patronatem dwu wielkich ludzi tego regionu, Z.Glogera - miłośnika tradycji i historii i Włodzimierza Puchalskiego - patrona narwiańskiej przyrody.

Działania edukacyjne realizowane we wspólpracy ze szkołami, o których chciałabym mówić zaczęły się właśnie w Tykocinie z inspiracji tych dwu wielkich popularyzatorów wartości środowiska przyrodniczo-kulturowego.

 

W 1991 roku pojawił się w Tykocinie i na warszawskim Mokotowie pierwszy numer czasopisma "Pędziwiatr" pod redakcją ekologów, historyków sztuki i etnografów.

 

 

 

 

 

 

 

 

Narodziła się wówczas idea warsztatów środowiskowych dla młodzieży szkolnej -  zanim jeszcze powstała szkolna ścieżka regionalna, a ekologia na dobre zadomowiła się w szkołach. Dziś warsztaty dziedzictwa kulturowego kontynuowane są w oparciu o powstałe dwa lata temu stwarzyszenie Ekologiczno -Kulturalnego "Pędziwiatr" i Centrum Edukacji Ekologicznej "Rokita", instytucji działających w znacznej mierze społecznie z zaangażowaniem dużej klasy fachowców różnych dziedzin; historii, historii sztuki, specjalności przyrodniczych, pracowników PAN i SGGW.

We wielu realizowanych projektach edukacyjnych zabytki grały pierwszoplanową rolę. Podczas tej konferencji po raz pierwszy stanęliśmy przed zagadnieniem ich ochrony w procesie edukacji. Nie bez znaczenia jest tu fakt, iż od wielu lat prowadzący warsztaty czynnie uczestniczą w społecznej ochronie przyrody i ochronie zabytków.

 

Wspólpracujemy z nauczycielami w realizacji międzyprzedmiotowej ścieżki regionalnej, uczestniczymy w zajęciach pozalekcyjnych, nasze pomysły wykorzystywane są przez pedagogów w  dalszej pracy klasowej i we własnych autorskich programach dydaktycznych. Organizując lekcje w plenerze udało się nam rozszerzyć granice szkoły włączając w jej obszar również zabytki -  w ramach projektów: "Mokotowski matecznik", "Przyroda skarpy mokotowskiej", "Mokotowianie czterech kultur" . Ich celem było zainspirowanie nauczycieli do śmiałego i twórczego podejmowania tematów związanych ze środowiskiem kulturowym i przyrodniczym.*

 

Słowo"zabytek" posiada dwa znaczenia: w węższym rozumieniu jest to obiekt o walorach historycznych badż artystycznych wpisany do rejestu zabytków i pozostający pod ochrona prawną, w  szerszym, szczególnie przydatnym dla celów edukacji to także obiekt bez błękitno-białej tabliczki jako część dziedzictwa kulturowego społeczności, która stworzyła go w procesie swej historii i do której nadal przynależy.

Zabytek jako obiekt "naładowany" potencjałem kulturowych i duchowych wartości, informacji o minionym otoczeniu przyrodniczym, nośnik przekazów kulturowych jest bezcenny dla współczesnej edukacji jako podmiot i przedmiot. Edukacja szkolna w odniesieniu do obiektów zabytkowych powinna je ukazywać w całym bogactwie i jak najszerszej definicji.

Możliwości realizowania w szkole tematu "Zabytek i jego ochrona" stwarza program MEN "Dziedzictwo kulturowe w regionie" a określają odnośne punkty tego programu ("Dziedzictwo kulturowe w regionie")J. Angiel i E. Repsz ."Program : Edukacja regionalna.Dziedzictwo kulturowe w regionie."1999, program zatwierdzony przez MEN oraz "Strategia rozwoju edukacji w latach 2006 - 2017, pkt.5 ": "Zwiększanie roli edukacji kulturalnej".

W Europie pomysł lekcji dziedzictwa kulturowego narodził się we Francji na początku lat osiemdziesiątych, wprowadziły te lekcje także Belgia i Finlandia. Podstawa było stwierdzenie, że wszelkie przejawy dziedzictwa "swoją prawdziwa i istatną wartość nabierają wówczas, gdy stają się przedmiotem studiów dotyczących ich pochodzenia, historii i otoczenia."

W Belgii jednym z najbardziej znanych jest projekt "Klasa adoptuje zabytek".Twórcy tych projektów jednoznacznie stwierdzają iż " jest to forma nauczania żywego, interdyscyplinarnego".

Dziś, na pocżątku XXI wieku winniśmy uznać zabytek za obiekt przyjazny , komunikatywny, aktywny i otwarty na na wszelkie nasze pytania i indagacje, szczególnie podczas działań edukacyjnych. Widzimy ogromną rola zabytku w kształtowaniu więzi emocjonalnej pomiędzy uczniem a jego historycznym i wspólczesnym otoczeniem.

Podczas zajęć edukacyjnych należy podkreślać oddziaływanie zabytkowego obiektu na otoczenie dawniej i obecnie, gdyż nie da się on wyizolować z otoczenia i - z wspólczesności, zwracać należy uwagę na wielorakie - byłe i obecne -  pełnione przezeń funkcje i na fakt, iż od początku istnienia otoczenie również odziaływuje na ów obiekt i wpływa na wygląd - kształtując jego historię, osobowość i tożsamość.

 

Uderza mnie, ilekroć jestem w Tykocinie faktura i kolor muru okalającego kościół i plebanię, łuszczace sie warstwy tynku barwy złocistej od 200 lat pokrywajacego kościól..Do czegoś kolor ten potrzebny był mieszkańcom , więc go nie zmieniano, dzięki czemu kosciół nawet w pochmurne dni - jakich jest tu przewaga - widoczny był nawet ze znacznej odległosci. Ostatnio, gdy zdecydowano przemalować kościół na biało mur stał się nie tylko optycznie "niewidoczny".

 

 

 

Zadania autorów projektów edukacyjnych 'Mokotowski matecznik"były następujące: rozszerzyć granice szkoły; dostrzec w najbliższym otoczeniu

.

• miejsca "aktywne " historycznie, żywe
• umiejscowić zabytek w zapleczu przyrodniczym

 

Wykorzystanie zabytku w edukacji szkolnej w Polsce istniało zawsze, jak dawno istnieje szkoła, głownie podczas wycieczek krajoznawczych. Tradycje krajoznawstwa, którego twórca był Z.Gloger - realizowane były przez szkolne koła PTTK. Mając na uwadze kierunki rozwoju edukacji europejskiej (Lekcje dziedzictwa kulturowego) należy uznać rangę zabytku jako ważnego temtu w edukacji. Można zabytek traktować jako pomoc naukową, dydaktyczną w lekcjach przedmiotowych, lub jako temat sam w sobie, jak to się obecnie dzieje w Europie. Zamiast zwiedzania zamku z przewodnikiem proponowane są w obiekcie historycznym pełowartościowe lekcje z zastosowaniem ciekawych metod dydaktycznych. Proponowane są lekcje muzealne odwołujące się do wyobraźni, emocji i rozbudzające ciekawośc poznawczą nową przestrzenią muzealną: zamiast gablotek -  piękna i intrygujaca oprawa plastyczna zastępująca wysiłek przewodnika, np. jak obecnie otwarta w Muzeum w Tykocinie wystawa wykopalisk archeologicznych ukazująca przedurbanistyczne dzieje miejscowości.

Oczywiście realizacja lekcji historii w zamku to zadanie pracowników tych placówek . jednak nauczyciel także może poprowadzić podobną lekcje, która pobudzi, ożywi zabytek jako czynne i aktywe"medium" , jako przedmiot otwierający drogi w wiele dziedzin edukacji - jak historia, jęz. polski, geografia, działania artystyczne, historia sztuki, kultury, społeczeństwa, religiii.

 

Sposoby wykorzystania zabytku w edukacji:

Najprostszym sposobem jest potraktowanie zabytku jako dodatkowej pomocy dydaktycznej - a właściwie urozmaicenie np lekcji jez.polskiego poświęconej "Lalce" B.Prusa zakończonej wycieczką na Krakowskie Przedmieście, obejrzeniem i sfotografowaniem miejsc historycznych i obiektów związanych z epoką i postaciami powieści.

Uczniowie szkół warszawskich mają wiele możliwości obejrzenia zabytków związanych z pisarzami i poetami: Baczyńskim, Norwidem. Co zrobić, gdy w małej miejscowości nie ma pamiątek po Sienkiewiczu, za to jest jedna kapliczka, kamienie porośnięte krzakami, jakieś zawalające się opuszczone domostwo. To także temat na lekcję, historii, jez. polskiego. Kamienie mogą być pozostałością kirkutu, cmentarza innej kultury. Jest to gotowy program: zebrać informacje o społeczności żydowskiej w miasteczku, przedstawić społeczności odkryty obiekt - zrobić plakat informacyjny, napisać artykuł do prasy lokalnej na lekcji jezyka.polskiego, zrobić dokumentację na zajęciach plastycznych (plener plastyczno-fotograficzny), wreszcie otoczyć cmentarzyk opieką. Zorganizować lekcję o kulturze żydowskiej, połączyć z prezentacją utworów literackich np. Juliana Stryjkowskiego lub innych pisarzy obecnych w programie tego przedmiotu.

Forma wykorzystania zabytku w edukacji szkolnej zależy od inwencji nauczyciela. Może dobrym sposobem na jej wyzwolenie byłby międzyszkolny konkurs na program takiej lekcji lub jej realizację przez nauczycieli poszczególnych przedmiotów z miejskich i prowincjonalnych ośrodków?

Należy podkreślić, iż zabytek jako temat edukacji wpływa na ów proces i  oddziaływuje modyfikując go, domagając się zaangażowania nauczyciela oraz korzystania z wielu dyscyplin jednocześńie. Powtórzmy: jest to nauczanie, żywe, interdyscyplinarne.

 

"ZABYTEK WE WSPÓŁCZESNYM ŚWIECIE"

Adaptacja tematu do programu szkół podstawowych i ponadpodstawowych.Cele, treści edukacyjne, formy realizacji.

I. CELE KSZTAŁCENIA

a/uświadomienie uczniom wartości historycznych, artystycznych i społecznych obiektu historycznego i  jako "nośnika pamięci" danej społeczności; ludzi, którzy z niej wyrośli i jej służyli

 

b/przeprowadzenie swego rodzaju waloryzacji obiektu w świadomości ucznia, by wywołać pozytywny i żywy stosunek do obiektu zarówno na płaszczyźnie refleksji jak i emocji ;wyzwolenie w uczniu ciekawości poznawczej w odniesieniu do historii, własnej miejscowości, zainteresowanie historią sztuki, literaturą piękną i podniesienie wiedzy w tych dziedzinach

 

c/ podniesienie wiedzy ucznia na temat sposobów i metod, form ochrony i dbałości o zabytki: społecznej opieki nad zabytkami i  instytucji nadzorujących przestrzeganie prawa o ochronie zbytków

 

d/ rozwijanie społecznej aktywności poprzez zaangażowanie ucznia w działania na rzecz zachowania zabytku.

 

II. TREŚCI EDUKACYJNE

 

• definicja obiektu zabytkowego(szersza i węższa) ; identyfikacja obiektu zabytkowego w najbliższym otoczeniu (pałac, kapliczka, obiekt sakralny ale także cmentarz i stare szyny tramwajowe, tabliczki na domach, zabytkowy bruk itd. Zabytki ruchome i nieruchome, duże i drobne).

 

Zabytek we współczesnym świecie (np. temat duskusji po warsztatch w terenie)

• funkcjonowanie zabytku w krajobrazie współczesnym (zabytek i jego otoczenie, otulina)
• odziaływanie obiektu zabytkowego w krajobrazie współczesnej ulicy, miasteczka
• użytkownicy zabytku od chwili jego narodzin do dnia dzisiejszego
• duch miejsc zabytkowych rynki staromiejskie, stare cmentarze, itp.(na przykładzie miast historycznych: Kazimierz, Lanckorona, Tykocin)
• duch miejsc zabytkowych w najbliższym otoczeniu
• wielokulturowość a problem zachowaniu zabytków
• zagrożenia dla zabytku:

 

- nowe technologie: polbruk, saiding

- brak edukacji (właścicieli zabytku: np radnych, burmistrza, administratorów kościelnych, brak poczucia odpowiedzialności w lokalnej społeczności, niska aktywnośc społeczna obywateli, niedostateczna edukacja nauczycieli i uczniów)

- turystyka: szansa czy zagrożenie (i jedno i drugie)

- zagrożeniem może być zbyt daleko idące podorządkowanie zabytku funkcji usługowej; niekontrolowany rozwój infrastruktury turystycznej

- antropopresja

 

• użytkowanie zabytku a zasady rozwoju zrównoważonego

 

• obywatelskie powinności na rzecz zachowania zabytku przeszłości (odpowiedzialność obywatelska, kształtowanie postaw obywatelskich, przygotowanie do życia w społeczeństwie)

 

e/ społeczna i państwowa ochrona obiektu dziedzictwa kulturowego, naturalna i uświadomiona, indywidualna i kolektywna (społeczny opieku zabytków, społeczny komitet ochrony zabytków)

 

 

f/ społeczne formy ochrony zabytku, mające na celu zachowanie konkretnego obiektu: monitoring, działania dokumentacyjne (fotografowanie, rysowanie) do czynnej "ochrony" (szkolna akcje zbierania funduszy na remont obiektu lub we współpracy z lokalnymi stowarzyszeniami kulturalnymi, odziałami TONZ, towarzystwo miłośników danej miejscowości/ interwencja konserwatorska, notatka do prasy lokalnej, interwencja klasy pod nadzorem nauczyciela: drobne naprawy, zabezpieczanie przed czynnikami niszczącymi; umieszczenie w  kąciku pamięci w klasie)

g/ funkcjonowanie ochrony zabytków w najbliższym otoczeniu (mieście, miasteczku)

 

h/sposoby zwrócenie uwagi na zabytek rodzinnej społeczności poprzez różnorodne formy "animacji" zabytku, akcje popularyzacyjne,itd.

 

 

III. ZAŁOŻONE OSIĄGNIĘCIA UCZNIÓW

a/ umiejętność postrzegania zabytku i nawiązania emocjonalnych więzi z obiektem zabytkowym , powodujace, iż uczeń zauważa zabytek w krajobrazie, jest w stanie uświadomić sobie konieczność zachowania tego obiektu w otoczeniu dla rodzinnej społeczności i dla "kultury narodowej".Uczeń zyskuje poczucie odpowiedzialności i wykazuje chęć działania na rzecz obiektu; uświadamia sobie o wzajemnej zależności: wspólczesnemu człowiekowi jest potrzebny zabytek i zabytkowi potrzebny jest człowiek, by istniał zabytek.

b/gromadzenie i prezenatcja wiedzy na temat danego zabytku

c/ zdobycie przez ucznia zasobu wiedzy na temat form ochrony zabytków w Polsce,

d/ umiejętność włączenia się do działań o charakterze ochronnym z własnej inicjatywy (umiejętność samodzielnego wyboru właściwego sposobu postępowania w konkretnej sytuacji).

e/ wyrobienie obywatelskiej odpowiedzialności, chęć bycia członkiem własnej spłeczności o niej decydującym

 

 

IV. FORMY REALIZACJI

sposoby aktywizowania uczniów(warsztaty, spotkania, dyskusja, konkurs, akcja społeczna, przygotowanie artykułu do prasy lokalnej,do ghazetki szkolnej, dokumentacja zabytku - wystawa szkolna, pozaszkolna)

 

a/Zabytek w krajobrazie. Pytania do zabytku. Warsztaty terenowe zaprogramowane w taki sposób, by stanowiły rodzaj poznawczej przygody, podczas której "niewidoczny"dotąd i niemy obiekt zaczyna wysyłać do nas wiele mówiące komunikaty, uruchomia różnego rodzaju "linki" informacyjne i odpowiada na zadawane mu pytania / rodzaj tych pytań zależy od nas samych.Pytania te dotyczą np. dziejów najbliższej okolicy. Programowanie/przewidywanie/odpowiedzi.

 

b/ Ochrona zabytku.

• Sporządzenie klasowego rejestru zabytków swojej okolicy. Regularne monitorowanie w terenie stanu obiektów zabytkowych. Określenie ich opiekuna (Urząd Konserwatorski, społeczność lokalna, społeczny komitet ochrony zabytków, strowarzyszenie, drużyna harcerska, brak opieki).
• nawiązanie kontaktu np. z lokalnym Społecznym Komitetem Ochrony Cmentarza (lub innego obiektu), społecznym opiekunem zabytków, stowarzyszeniem aktywnym w ochronie lokalnego dziedzictwa, wizyta w miejskim urzędzie konserwatorskim, spotkanie z pracownikiem takiego urzędu itd.
• udział w konkretnej akcji np. kweście na rzecz ratowania miejscowego cmentarza
• dokumentacja obiektu - fotograficzna, plastyczna, zbieranie informacji o obiekcie w literaturze, wywiady z  mieszkańcami itd
• włączenie się do tworzenia kącika pamięci w pracowni historycznej dla zagrożonych i bezdomnych przedmiotów - pamiątek
  

 

 

 

 

PRZYKŁAD LEKCJI Z ZABYTKIEM (warsztatów plenerowych) zrealizowanej we współpracy ze szkołami Mokotowa:

Warsztaty " Wieś Mokotów i jej mieszkańcy" prowadzone w ramach projektu "Mokotowski matecznik" z udziałem uczniów kilku klas gimnazjalnych i szkół podstawowych Mokotowa w ramach ścieżki szkolnej regionalnej w przedmiotach:

 

• jezyk polski w kl. IV szkoły podstawowej /Realizacja programu "Wychowanie w kulturze" w bloku humanistycznym. Przygotowanie do uczestnictwa w życiu kulturalnym najbliższej okolicy-lekcja dziedzictwa narodowego realizowana przez nauczycielke jęz.polskiego i nauczycielke bibliotekarkę we wspólpracy z CCE "Rokita" (program edukacyjny "Mokotowski Matecznik").

• historii i przyrody i z historii sztuki w gimnazjum.

• Udział w warsztatch grupy gimnazjalnej miał miejsce w związku z podjęciem na lekcji geografii tematu poświęconego topografii skarpy mokotowskiej i ćwiczeniami z mapą w terenie

Wybór miejsca i cel lekcji ;

zapoznanie uczniów z historią i  topografią dawnej wsi Mokotów połozonej na koronie skarpy wiślanej oraz wyznaczenie jej granic w zabudowie współczesnej.

Sposoby aktywizacji uczniów

wykonywanie zadań w grupach zaopatrzonych w starą mapę, ryciny z XVIII w. i aparaty fotograficzne: tropienie w parku wokól pałacyku zachowanych reliktów wsi Mokotów (kapliczka, gołębnik, baszta mauretańska), znalezienie miejsca, gdzie przebiegała główna wiejska droga (obecna ulica Puławska!).Znalezienie pozostałości dawnej kuchni pałacowej(piwnica na skarpie), dawnej bramy wjazdowej itp.

 

 

zadania:

• poznanie historii pałacu Szustra i otoczenia - dawnej wsi Mokotów (oprowadza historyk - mokotowianin)
• identyfikacja obiektów zabytkowych reliktów XVIII wiecznej wsi Mokotów przy pomocy XVIII - wiecznych rycin i map,starych zdjęć
• porównanie informacji ze zdjęć i  palnów z  obecnym usytuowaniem obiektów w krajobrazie
• wykonanie serii fotografii tych obiektów wraz ze współczesnym otoczeniem (i całą klasą w celu identyfikacji z zabytkiem)
  
• zaznaczenie na wspólczesnej mapie granic wsi Mokotów w oparciu o zebrane materiały, nanosząc na niej zachowane obiekty - przy ich pomocy i map z XVIII wieku (posługiwanie się mapą topograficzną). Obejść granice wsi podczas spaceru

/ Określić, gdzie we współczesnej zabudowie przetrwały ślady dawnej wsi, w usytuowaniu budynków (domy przy ul.Dworkowej)krzyż przy ul.Puławskiej róg Dworkowej, czy jej zręby zachowały się wewspólczesnej zabudowie.

• wpływ warunków topograficznych i krajobrazowych na kulturowe zagospodarowanie tego terenu / np.uzasadnienie usytuowania pałacyku ks. Lubomirskiej, oraz górnego ogrodu i parku Arkadia , obiektów gopodarczych ,cegielni, określić połączenie z królewskimi Łazienkami i relację z gruntami kmieci mokotowskich. w dawnym krajobrazie.

• Porównując dawna mapę tego terenu, stare ryciny i wspólczesny widziany krajobraz określić kierunki zmian w krajobrazie i procesy cywilizacyjne i urbanistyczne (szokujace było niekiedy zestawienie tego samego obiektu z jego dawnym i wspólczesnym otoczeniem).

• ogłoszenie konkursu z wykorzystaniem zebranych materiałów i dalszych ich opracowaniem w klasie - np. wykonanie albumu, małego przewodnika po wsi Mokotów (ścieżka edukacyjna).

Znakomitym materiałem szczęśliwie zachowanym były plany ogrodu i parku, ryciny parku F.Vogla; w uzupełnieniu wykorzystano reprodukcje malarza francuskiego z tamtej epoki (duch epoki) -Jean-Honore Fragonarda. i kapitalny opis ogrodu pozostawiony przez architekta Szymona Bogumiła Zuga.*

• Malarstwo Leona Wyczólkowskiego, Józefa Chełmońskiego, realistycznie ilustrujące życie mazowieckich rybaków, rolników

 

W lekcji z udziałem młodzieży starszej -  licealnej, byłoby interesujace nawiązanie do filozofii przyrody J.Jakuba Rousseau i wykazanie jej wpływu na kształt ogrodu jako wyraz oddziaływania tej filozofii w Polsce w czasach epoki stanisławowskiej na życie obyczajowe i różne dziedziny kultury (literatura - sielanki, architektura ogrodów, muzyka, malarstwo).

 

 

Na zakończenie lekcji pokazano zdjęcia zniszczeń wojennych pałacyku i pawilonów, podkreślono fakt odbudowy zniszczonych w czasie wojny obiektów i zwrócono uwagę na ich obecne zagospodarowanie i użytkowanie, szczególnie na wspólczesną funkcję gołębnika jako symbolu Mokotowa (hejnał Mokotowa-marsz Mokotowa, pieśń poWstańcza emitowana codziennie o godz.17.00).Obiekt zabytkowy stał się strażnikiem historii dawnej i ostatniej, przypominając o niej współczesnym mieszkańcom dzielnicy.

 

Finał warsztatów - spotkanie integracyjne klas ze wszystkich szkół w pałacyku w centrum historycznego Mokotowa.Znaczenie tego spotkania dla pałacyku(animacja zabytku)

Wielka gala w sali renesansowej i gotyckiej, koncert na prawdziwym fortepianie koncertowym w wykonaniu ucznów SP nr 69 (Szkoła Muzyczna)

Porównanie podczas warsztatów sposobów życia mieszkańców wsi Mokotów: właścicielki wsi, najbogatszej damy w Polsce stanisławowskiej, marszałkowej Izabelli Lubomirskiej i członków jej dworu przebierających się za pasterzy i pasterki, konstruującej sztuczny-naturalny ogród i jej sąsiadów - kmieci mokotowskich - prawdziwych pasterzy i rolników, zaowocowało w finale wielkim spotkaniem mieszkańców dawnego Mokotowa w Pałacyku Szustra (Odbyło się rozstrzygnięcie konkursu na strój dawnego mieszkańca wsi Mokotów, wystawa posterów, albumów itd., wręczenie nagród, spotkanie z zaproszonymi gośćmi).

 

 

 

Rozszerzenie projektu o elementy ochrony zabytków:

Omawiając historię zabytku warto przyjrzeć mu się od strony wspólcześnie pełnionej funkcji.

Zadania:

• prześledzić sposoby użytkowania poszczególnych obiektów od chwili powstania po dzień dzisiejszy i  zmiany w ich wyglądzie
• wymienić i porównać współczesnych użytkowników obiektów takich jak Pałacyk Szustra, gołębnik, domek Maurytański, kaplica grobowa Szustrów, kapliczka na rogu ulic Grażyny i Puławskiej,
• określić, które formy współczesnego użytkowania są gwarancją jego ochrony i zachowania, a które nie są. Czy im bardziej obiekt jest dziś ludziom potrzebny, tym ma większą szansę na przetrwanie? Określić użytkowanie zagrażające "tożsamości" zabytku i  użytkowanie przyjazne /Towarzystwo Muzyczne/, użytkowanie "naturalne" obiektu kultu religijnego:kapliczka /użytkowanie to samo w sobie jest formą podtrzymywania tradycji tego miejsca, ma znaczenie jako forma tożsamości miejsca, należy do dziedzictwa kulturowego/
• zastanowić sie nad tematem: zabytek w  krajobrazie wielkomiejskim na początku XXI w.: ulica Puławska zyskuje dużo posiadając takie obiekty jak baszta mauretańska czy gołębnik, pałacyk Szustra - lecz czy one równie dobrze sie tam czują jak przed wiekami? Scharakteryzować otoczenie zabytku, tło, sąsiedztwo, uciążliwości cywilizacyjne i płynące stąd zagrożenia.
• zadanie dla uczniów: zbadać stosunek mieszkańcow do obiektów dawnych /przyjazny, ciepły, obojętny, niechętny, wrogi/ -  monitorowanie i  wywiady z  mieszkańcami.
• Określić formy opieki sprawowanej nad tymi zabytkiem

Analiza form użytkowania wiele nam wyjaśni w dziedzinie jego ochrony.

• Podkreślić, jak ważna jest chęć zachowania zabytku przez miejscową społeczność.
• różne formy ochrony i stopnie tej ochrony /Dom Wedla nie posiada dziś dawnego właściciela, jest upaństwowiony. Jest chroniony prawnie. Co to oznacza?
• Kapliczka posiadająca anonimowego opiekuna /  anonimową pobożną babcię- użytkowana jest w taki sam sposób od stuleci jako obiekt kultu religijnego,społeczna opieka przekazywana jest i sprawowana z pokolenia na pokolenie. Może kapliczka pełniła jakąś ważną funkcję podczas powstania? /salutujacy przed nią starszy pan - dawny żołnierz AK /.Opieka jest tradycyjna, społeczna - babcia robi dobrą robotę, zastępuje urząd konserwatorski, który nie zająłby się może kapliczką -dlaczego? Jaki los czeka kapliczką, gdy umrze ostatnia babcia?

W programie geografii dla szkół ponadpodstawowych - jako podstawy programowej do realizacji kulturowej ścieżki regionalnej - znajduje się temat dziedzictwa wielokulturowego , który pozwoli nam podjąć temat ochrony zabytkowych obiektów, cmentarzy. W Warszawie cmentarze: Powązki, cmentarz ewangelicko-augsburski i ew.augsburski reformowany, mizar-cmenatrz muzułmański wpisane są do rejestru zabytków i gromadzą cenne artystycznie nagrobki z różnych epok. Tu spotkamy się nie tylko z zabytkami lecz i -  "oko w oko" z efektami działań społecznych komitetów ochrony zabytków, zajmujących się także konserwacją wiekowego drzewostanu.

Cmentarz może stać się wdzięcznym polem do zainicjowania szkolnej aktywności na rzecz zachowania historycznego dziedzictwa i włączenia się do działań społecznych poprzez udział w kweście podczas Święta Zmarłych we wspólpracy z komitetem społecznym, czy organizacją lokalną i nawiazanie z nią współpracy na polu ochrony zabytków. Cmentarz w naszej miejscowości może potrzebować gwałtownie ratunku, jak wycięcie krzaków, powieszenie tabliczki z prośbą o nie wrzucanie na obiekt śmieci, informacji dla mieszkańców. Niekiedy , jak w przypadku wielowyznanowego cmentarzyka w Tykocinie, byłoby to bardzo spektakularne, bo cmentarzyk składa się dosłownie z kilkunastu nagrobków nagrobków, jest w

100 % zarośnięty i za chwilę przestanie istnieć grzebiąc ważny i ciekawy fragment historii miasteczka.

W programie geografi dla szkół ponadpodstawowych zakończonych maturą znajduje się temat zrównoważonego rozwoju przyjęty na

Szczycie Ziemi Rio'92 w postaci Agendy 21. Dotyczy ona zachowania środowiska naturalnego człowieka jako podstawy dalszego rozwoju gospodarczego i społecznego całej ludzkości.

Kluczowym problemem jest zachowanie zasobów i środowiska przyrodniczego Ziemi.

Nie ma w Agendzie 21 i w zasadach zrównoważonego rozwoju bezpośrednio mowy o zachowaniu dorobku kulturowego ludzkości - ale pośrednio jest: w prawie człowieka do samorealizacji duchowej - nie tylko jako konsumenta dóbr materialnych.

Czyniliśmy sobie ziemię poddaną tworząc kulturę, która była związana ze środowiskiem. Rozwój materialny i duchowy przebiegał harmonijnie, co widoczne jest na przykładzie kultur wiejskich. Powiedziałabym, że kontakt z przyrodą był inspirujacy w twórczości artystycznej, był kulturotwórczy.

Dlatego ochrona krajobrazu przyrodniczego - na co kładzie się dziś ogromny nacisk- dotyczyć powinna również ochrony krajobrazu kulturowego, gdyż żyjemy w środowisku naturalnym zmienionym kulturowo przez człowieka. Historia tych przekształceń jest zapisana w obiektach historycznych różnych epok.

Należy "równoważyć" rozwój produkcji, konsumpcji materialnej kultywując duchowe dobra odziedziczone po poprzednikach / tym bardziej, iż w  wielu przypadkach oni mieli takie intencje, aby obiekt przetrwał wieki/. Ekolodzy zauważają potrzebę równoległej ochrony środowiska przyrodniczego i kulturowego, jako środowiska naturalnego człowieka. Powstało pojęcie bioregionalizmu, gdzie te elementy są ściśle połączone. Ważne jest objęcie ochroną całościową środowiska człowieka jako środowiska przyrodniczo-kulturowego.

Równoległe myślenie o kulturze i naturze było i jest główną zasadą projektu "Mokotowski matecznik" i przede wszystkim ideą działań edukacyjnych w Tykocinie.

 

ZABYTEK Z ZAPLECZEM PRZYRODNICZYM

Pasjonujacym zadaniem jest połączenie dwu ścieżek - kulturowej i przyrodniczej /zabytek z zapleczem przyrodniczym/

- Tykocin, zabytkowy dom nad Narwią.

Warsztaty ekologiczne na zapleczu XIX wiecznego domu -wernisaż na płotku/wykorzystanie potencjału domu i jego naturalnych funkcji od frontu i od zaplecza/

- Królikarnia - pałac na cyplu skarpy mokotowskiej.

Przebieg zajęć: podział klasy na dwie grupy pracujące wymiennie pod kierunkiem ornitologa i historyka. Materiały i narzędzia: współczesna mapa Króliarni, ryciny z XIX wieku z widokiem skarpy i pałacu/skarpa dzika, bezdrzewna/, plany architektoniczne kuchni /przekroje pokazujace wkomponowanie w skarpę i niewidoczny mały dziedziniec/, lornetki, atlasy ptaków, tabela do wypełnienia z ornitologiem/gatunki ptaków na poziomie górnym i dolnym parku, różnice związane z odmiennym środowiskiem przyrodniczym/, szkicowniki, notesy, aparaty fotograficzne.

Zabytek ten jest niezwykle ciekawym miejscem styku przyrody i sfery historycznej, zagadnień historii sztuki, obyczajowości, życia społecznego w innych epokach.

Pałac -  wschodnia elewacji z tympanonem oraz kuchnia pałacowa, niezwykle ciekawy obiekt architektoniczny wkomponowany w zbocze skarpy w formie rzymskiego grobowca Cecylii Metelli.

Treści edukacyjne:

1. Charakterystyka terenu pocietego wąwozami -  suchymi obecnie fosami

2. "Ornitofauna Królikarni": I grupa - obserwacje ptaków pod kierunkiem ornitologa, skupienie uwagi na roślinności, która tu się tylko zachowała, a porastała niegdyś całą skarpę jest więc reliktem, żywą historią krajobrazu Królikarni.

"Uroki i niewygody pałacowej kuchni": II grupa- wysłuchanie wykładu historyka, obejrzenie rycin i planów architektonicznych kuchni pałacowej, rozwiazanie zagadki dlaczego kuchnia jest obok pałacu, zamiast wewnatrz, jak donoszono do pałacu ciepłe potrawy-podejrzenie istnienia podziemnego przejścia i potwierdzenie, że jest, okreslenie, w którym miejscu.

Plener plastyczny - rysowanie "antycznych" elementów architektonicznych kuchni.

3. Podsumoweanie lekcji na tarasie wschodnim. Rozszyfrowanie przekazu z tympanonu-rekonstrukcja XVIII wiecznego krajobrazu Królikarni i określenie stosunku do niej mieszkańców pałacu. Konieczność zachowania pałacu i przyrody, charakteru tego cennego przyrodniczo miejsca /kolonia lepiężnika, wielość gatunków ptaków, ciekawe rośliny wiosenne, żródełek i stawów/.Problem ekologiczny - zatrucie stawu dolnego.Koniecznośc zachowania kuchni pałacowej -od wielu lat w złym stanie i zarośniętej.

4.wykonanie wspólnego zdjęcia na tle zabytku.

5. Własne działania klasy - udział w konkursie.Wykonanie przewodnika "Historyczne i przyrodnicze osobliwości Królikarni"

Poprzez tego rodzaju projekty poszukujemy edukacyjnych ścieżek ekologicznych w kulturze, podkreślamy relacje pomiędzy kulturą a naturą /nie to samo co cywilizacją/ wskazując jako przykład tego związku kulturę ludową i wiele nurtów w kulturze europejskiej - rokoko, romantyzm, secesja, przykłady w architekturze, neoromantyczne parki i ogrody.

ZABYTEK W CENTRUM UWAGI>Animacja obiektu zabytkowego podczas zajęć edukacyjnych "Mokotowski matecznik":

 

1/WARSZAWA. powitanie wiosny pod Królikarnią. Ludowe obrzędy wiosenne z Mazowsza i Podlasia

2/plener plastyczny - rysowanie kuchni pałacowej / warsztaty "Uroki i niewygody pałacowej kuchni"

3. Odwiedziny firmowego sklepu przedwojennej firmy E.Wedel w zabytkowym domu Wedla. Obejrzenie architektury przedwojennego wnętrza, zakup i konsumpcja wyrobów cukierniczych

4. zgromadzenie dawnych mokotowian w Pałacyku Szustra - finał warsztatów "Wieś Mokotów i jej mieszkańcy" dla szkół podstawowych i gimnazjów

5wyznacznie podziemnego przejścia kuchennego do pałacyku Szustra

z nieistniejącej kuchni odnalezionej za pomocą starego planu.

6 Tykocin - ważenie dachu - wakacyjna akcja "Stary strych" wykorzystująca remont zabytkowego domu w Tykocinie /dachu z autentycznych starych dachówek/

7. odnajdywanie i rysowanie starych przedmiotów odnalezionych na strychu podczas wymiany dachu

8. rysowanie dawnych przedmiotów - w odosobnieniu - pod starym kominem - plener indywidualny

9.udział w rewitalizacji dachu - pomoc przy układaniu szklanych dachówek

10. wykorzystanie starego płotka przed zabytkowym domem - finał wakacyjnego pleneru i konkursu.Wernisaż na płocie.

 

Pogranicze ochrony zabytków i ochrony przyrody

Obiekty dziedzictwa kulturowego znajdują się czesto na terenie pozostającym pod nadzorem służb ochrony przyrody, jak parki narodowe i krajobrazowe. Konserwator zabytków z kolei sprawuje opiekę nad cząstką przyrody otaczającą zabytki bądź ukształtowaną przez człowieka/zabytkowe cmentarze, aleje wysadzone wiekowymi drzewami czy parki dworskie - te ostatnie podlegaja ochronie na mocy ustawy o ochronie zabytków w kategorii "Parki wiejskie"jak np. park w Kurowie na Podlasiu, na terenie siedziby Dyrekcji Narwiańskiego Parku Narodowego/.

 

Park narodowy i park krajobrazowy ma chronić "naturalne siedliska ludzi i tradycyjne warunki, które je ukształtowały".

Ważną dziedziną jako kompleksowa ochrona środowiska naturalnego i obiektów lokalnej kultury i tradycji /architektury/ jest ochrona krajobrazu.

Ochronie podlegają naturalne miejscowe materiały użyte w ich budowie /drewno w górach, wapień w Kazimierzu, rodzaj poszycia dachu, płoty i bramy chrakterystyczne np. dla podlaskiej czy kurpiowskiej architektury -  nawet tradycyjne kolory tynków.

 

Ochrona krajobrazu w Biebrzańskim Parku Narodowym jako przykład ochrony przyrody i dziedzictwa kulturowego - wieś Dębowo - karta dziedzictwa kulturowego miejscowości.

 

• Forma ochrony zabytków w Biebrzańskim Parku Narodowym.

 

• Waloryzacja krajobrazu.

Oceny elementów krajobrazu dokonuje się używając systemu jednostek JARK /jednostka architektoniczno-krajobrazowa/, biorąc pod uwagę takie elementy jak walory przyrodniczo-krajobrazowe, walory kulturowe /tradycyjna architektura/ i wartości zabytkowe obiektów / w omawianej karcie są wyróżnione cztery typy obiektów: Kanał Augustowski wpisany do rejestru zabytków , wieś Dębowo jako zespół architektoniczny, rozłogi pól, tereny łąkowo-bagienne/.

 

Park narodowy jako instytucja sprawująca nadzór w dziedzinie ochrony przyrody ma wpływ również na przekształcenia kulturowe.Ochrona krajobrazu realizowana jest w parku narodowym na poziomie decyzji dyrekcji Parku oraz na poziomie planowania przestrzennego np. w wypadku niekorzystnych zmian w planie zagospodarowania Park opracowuje studium eko-fizjograficzne i może zablokować swą opinią wszelkie niekorzystne zmiany w krajobrazie - w  Biebrzańskim Parku Narodowym np. zabudowywanie zachodniego skraju doliny biebrzańskiej. Wydaje też wytyczne dotyczące utrzymania lub rekonstrukcji tradycyjnej architektury wiejskiej.

 

Maria Markiewicz

________________________

*, Wymienione projekty były pozytywnie oceniane zarówno przez nauczycieli jak i  przez instytucje odpowiedzialne za ochronę przyrody i środowiska kulturowego. uzyskały nominację do nagrody głownej w konkursie "Małe ojczyzny - tradycja dla przyszłości" , odznakę Zielonego Liścia / za pomysł i realizację czasopisma "Pędziwiatr" ,/ przyznaną pzrzez Zielone Płuca Polski, pozytywne opinie dla projektów zgłoszonych dwukrotnie w konkursie H.Forda.